Dita e Daljes Hapur 2026: Çfarë thotë anketa më e madhe LGBTIQ e Evropës për të qenit hapur në Ballkan

Përkthyer me AI nga anglishtja Lexo origjinalin Lidhjet çojnë te burimet origjinale, shumica në anglisht.

Sot është Dita Kombëtare e Daljes Hapur (National Coming Out Day). Do t’i shohësh postimet: selfie me flamurin e ylberit, përshkrimet e gjata, temat „Nuk ia kam thënë askujt këtë, por…“. Janë të bukura. Por shumica vijnë nga vende ku të qenit hapur është shumë më pak e rrezikshme se sa për shumë nga lexuesit tanë.

Ndaj le të flasim se si duket në të vërtetë dalja hapur në Ballkan, me shifrat më të mira që kemi.

Nga vjen kjo ditë

Dita Kombëtare e Daljes Hapur nisi në Shtetet e Bashkuara më 1988. U themelua nga psikologu Robert Eichberg dhe aktivistja lezbike Jean O’Leary, dhe mbahet më 11 tetor sepse është përvjetori i Marshimit Kombëtar në Uashington për të Drejtat e Lezbikeve dhe Gejve më 1987 (Wikipedia). E shënojnë edhe vende si Irlanda, Holanda, Zvicra, Portugalia dhe Mbretëria e Bashkuar.

Ideja fillestare ishte e thjeshtë: sa më shumë njerëz të njohin dikë që është hapur queer, aq më e vështirë bëhet që njerëzit queer të trajtohen si diçka abstrakte. Kjo vlen ende. Por kurrë nuk u mendua të ishte një afat.

Shifrat: kush është hapur dhe kush jo

Të dhënat më të detajuara vijnë nga Agjencia e BE-së për të Drejtat Themelore (FRA). Anketa e saj e tretë LGBTIQ, e zhvilluar nga qershori deri në gusht 2023 dhe e publikuar në maj 2024, u bazua në 100 577 përgjigje nga 27 vendet e BE-së dhe tre vende kandidate: Shqipëria, Maqedonia e Veriut dhe Serbia (FRA).

Ja sa njerëz thanë se janë mjaft ose shumë të hapur për të qenit LGBTIQ:

Shqipëri: 12% (fleta e vendit, FRA)
Maqedoni e Veriut: 21% (fleta e vendit, FRA)
Serbi: 29% (fleta e vendit, FRA)
Mesatarja e BE-27: 51%

Lexoje edhe një herë shifrën e Shqipërisë. Afërsisht një në tetë. Nëse je queer në Tiranë dhe shumica e njerëzve që njeh nuk e dinë, ti je norma, jo përjashtimi.

Pse njerëzit heshtin

E njëjta anketë shpjegon shumë nga kjo heshtje.

Të kapurit për dore është llogari. 74% e të anketuarve në Shqipëri dhe në Maqedoninë e Veriut, dhe 80% në Serbi, shpesh ose gjithmonë shmangin të kapurit për dore me partnerin e të njëjtit seks në publik. Në BE kjo shifër është 53%.

Disa vende duken të ndaluara. 47% në Shqipëri dhe 43% si në Serbi ashtu edhe në Maqedoninë e Veriut shpesh ose gjithmonë shmangin vende të caktuara nga frika se mos sulmohen, kundrejt 29% në BE.

Ngacmimi është i zakonshëm. Në vitin para anketës, 62% në Shqipëri, 58% në Serbi dhe 63% në Maqedoninë e Veriut thanë se u ngacmuan.

Puna nuk është gjithmonë e sigurt. 36% e të anketuarve në Shqipëri u ndjenë të diskriminuar në punë ose gjatë kërkimit të punës vitin e kaluar, gati dyfishi i shifrës së BE-së prej 19%. Në Serbi ishte 24% dhe në Maqedoninë e Veriut 27%.

Dhe shumë nis në shkollë. Rreth dy të tretat e të anketuarve në të tri vendet thanë se u ngacmuan, u tallën ose u kërcënuan në shkollë për shkak se janë LGBTIQ. 64% e nxënësve LGBTIQ në Shqipëri, 61% në Serbi dhe 63% në Maqedoninë e Veriut thanë se e fshehën kush ishin në shkollë.

Edhe një shifër është e vështirë për t’u lexuar: rreth një e treta e të anketuarve thanë se kaluan një të ashtuquajtur praktikë „konvertimi“ (30% në Shqipëri dhe 32% si në Serbi ashtu edhe në Maqedoninë e Veriut, kundrejt 24% në BE).

Dhe pak njerëz besojnë se shteti i mbron. Vetëm 13% në Shqipëri, 14% në Maqedoninë e Veriut dhe vetëm 6% në Serbi besojnë se qeveria e tyre lufton në mënyrë efektive paragjykimet ndaj personave LGBTIQ.

Një shënim për boshllëqet: Kosova, Mali i Zi dhe Bosnja e Hercegovina nuk ishin pjesë e anketës së FRA-s, ndaj nuk ka shifra të krahasueshme për to.

Çfarë po ndryshon

Jo gjithçka ka ngecur. Në Shqipëri, 36% e të anketuarve thanë se arsimi i tyre shkollor nuk i trajtoi kurrë çështjet LGBTIQ, dhe në Serbi 37%, të dyja shumë nën shifrën e BE-së prej 62%.

Edhe rrugët po ndryshojnë. Tirana Pride marshoi sërish në maj. Në shtator, Belgrade Pride shënoi 25 vjet nga marshimi i vitit 2001 që u sulmua. Dhe tani për tani, Queer Film Marathon Tirana po e çon kinemanë queer në 12 qytete shqiptare, deri më 25 tetor. Secila prej tyre ndodh sepse njerëzit vendosën, në mënyrën e tyre dhe në kohën e tyre, të shihen.

Dhe tendenca e përgjithshme është në rritje: përmbledhja kryesore e FRA-s e vendos pjesën e personave LGBTI që janë hapur në 52%, nga 46% në anketën e saj të vitit 2019. Dukshmëria rritet ngadalë, por rritet.

Të qenit hapur është spektër

Ja çfarë nuk e thonë gjithmonë selfiet. Të qenit hapur nuk është një çelës i vetëm. Shumë njerëz janë hapur me miqtë por jo me familjen, në universitet por jo në punë, në internet por jo në qytetin e lindjes. Kjo nuk është fshehje. Është të marrësh vendime të mençura për jetën tënde.

Nëse po mendon të dalësh hapur:

Koha e vendos ti. Sot është ditë e mirë për ta bërë. Po ashtu çdo ditë tjetër. Po ashtu kurrë, nëse kjo të mban të sigurt.
Fillo me pak. Një person i besuar është një dalje hapur e vërtetë.
Kontrollo më parë jetën digjitale. Pajisjet e përbashkëta, planet familjare të telefonit dhe grupet e vjetra të bisedave mund të të nxjerrin hapur para se të jesh gati.
Ki një plan B nëse familja mund të reagojë keq: një vend ku të qëndrosh, një mik në gatishmëri, qasje në paratë e tua.
Gjej njerëzit e tu. Organizata vendase LGBTIQ ka në Tiranë, Beograd, Shkup e më gjerë. Ato kanë ndihmuar shumë njerëz pikërisht në këtë.

Dhe nëse dikush të tregon sot se është LGBTIQ: thuaji faleminderit, pyete se çfarë i nevojitet dhe mbaje për vete. Të jesh personi i sigurt ka më shumë rëndësi nga sa mendon.