Java e Krenarisë në Mal të Zi nis nesër: „Do të jetojmë, për hir të jetës“ — marshimi më 3 tetor

Marshimi i fundit i madh i sezonit të Prajdeve në Ballkan nis numërimin mbrapsht nesër. Java e Krenarisë e Queer Montenegro zhvillohet nga e hëna, 28 shtator, deri të shtunën, 3 tetor, kur Prajdi i 14-të i Malit të Zi del në rrugët e Podgoricës me sloganin Živjećemo, života radi! — „Do të jetojmë, për hir të jetës!“

Datat dhe slogani u njoftuan nga organizatorët më 10 shtator dhe u raportuan nga agjencia e lajmeve MINA dhe e përditshmja serbe Danas; media e qytetit të Podgoricës Volim Podgoricu konfirmoi sot programin njëjavor.

Së pari, një korrigjim nga ne. Në qershor publikuam një shkrim ku thuhej se marshimi i këtij viti do të mbahej më 4 tetor me sloganin „Rezistenca ndërton lirinë“. Ato ishin detajet e edicionit të 2025-s, jo të 2026-s. E gabuam dhe kemi shtuar një korrigjim në atë artikull. Data e saktë është e shtuna, 3 tetor.

Një slogan për mbijetesë, jo vetëm për festë

„Do të jetojmë, për hir të jetës“ tingëllon i butë krahasuar me „Rezistenca ndërton lirinë“ të vitit të kaluar. Por po ta lexosh deklaratën e plotë të Queer Montenegro, nuk është aspak i tillë. Organizatorët e ndërtojnë Prajdin e këtij viti rreth tri gjërave që, sipas tyre, janë nën sulm njëkohësisht: e drejta e njerëzve për të vendosur për trupin e tyre, për komunitetet e tyre dhe për tokën ku jetojnë.

„Rrymat e djathta po marrin vrull dhe disa anëtarë të elitës sonë politike u rezistojnë gjithnjë e më pak“, thuhet në deklaratë. Më tej kritikohen militarizimi në rritje, konfliktet rajonale dhe marrëveshjet „në dhoma të shtrenjta“ për ta kthyer tokën në fitim. Ky rresht i fundit është një aludim për betejat mbi zhvillimin që po zhvillohen përgjatë bregdetit të Adriatikut, nga vetë bregu i Malit të Zi te protestat kundër projekteve të Sazanit dhe Nartës në Shqipërinë fqinje.

Megjithatë, kërkesat kryesore janë konkrete. Queer Montenegro thotë se lëvizja duhet t’i rezistojë „sterilizimit të miqve dhe motrave e vëllezërve tanë trans vetëm për të marrë dokumente që i përfaqësojnë në mënyrë të besueshme“, si dhe faktit që çiftet e të njëjtit seks ende nuk kanë të drejtat familjare që kanë të gjithë të tjerët.

Pse pikërisht këto dy kërkesa

Mali i Zi ka reputacionin e liderit për të drejtat në Ballkanin Perëndimor, dhe në letër e ka fituar. Ligji për partneritetin jetësor u miratua në 2020 dhe hyri në fuqi në 2021, dhe mbetet i vetmi ligj për partneritetin e të njëjtit seks në Ballkanin jashtë BE-së. Por ligji nuk mbulon birësimin apo prindërimin e përbashkët. Kjo është zbrazëtia pas „të drejtave familjare si për të gjithë të tjerët“, dhe prek çiftet e të njëjtit seks që po rritin fëmijë pikërisht tani.

Kërkesa për personat trans është më e mprehta. Mali i Zi nuk ka një ligj që përcakton si mund ta ndryshojnë njerëzit gjininë e tyre ligjore. Qeveria nisi hartimin e një ligji për vetëpërcaktimin, dhe raporti LGBTI Enlargement Review 2026 i ILGA-Europe dhe ERA e rendit atë si projektligj që ende pret të shkojë në Kuvend. Derisa të ndodhë kjo, personat trans përballen me kërkesa mjekësore që organizatorët i përshkruajnë si sterilizim të detyruar. Gjykata Evropiane e të Drejtave të Njeriut vendosi që në 2017 se kushtëzimi i njohjes ligjore të gjinisë me sterilizim shkel Konventën Evropiane. E kemi ndjekur gjatë gjithë vitit këtë projektligj të bllokuar dhe boshllëkun më të gjerë në procesin e anëtarësimit. Mali i Zi është në krye të radhës për në BE në shumicën e kapitujve. Në këtë çështje, ende mbetet pas vendeve që zakonisht i udhëheq.

Sa larg ka arritur marshimi

Prajdi i parë në kryeqytet, në 2013, kërkoi një kordon të fortë policor dhe përfundoi me përplasje, ndërsa grupe ekstremiste u përpoqën ta çanin. Brenda pak vitesh, marshimi po kalonte me masa të zakonshme policore dhe pa incidente serioze. Ky ndryshim e bëri ligjin për partneritetin të mundshëm politikisht. Organizatorët thonë se më shumë se një dekadë Prajd ka qenë për të ndërtuar „rrugë, shkolla, institucione dhe shtëpi“ ku askush nuk trajtohet si dikush që nuk i përket.

Java e këtij viti përputhet edhe me një tërheqje rajonale kundër djegies profesionale (burnout) për aktivistët LGBTQIA+ që ERA po organizon në Mal të Zi nga 27 deri më 30 shtator. Pas vitit që kanë kaluar organizatorët në Ballkan, nga bastisjet në Turqi te shembja e financimeve nga SHBA-ja, është e lehtë të kuptohet pse dikush mendoi se duhej një e tillë.

Nëse do të shkoni

• Kur: Java e Krenarisë, 28 shtator – 3 tetor. Marshimi është të shtunën, 3 tetor.
• Ku: Podgorica. Në 2025 marshimi nisi para Kuvendit të Malit të Zi. Organizatorët nuk e kanë publikuar itinerarin e këtij viti në njoftimet që kemi parë, ndaj kontrolloni Queer Montenegro dhe faqen e Montenegro Pride për pikën e grumbullimit dhe programin ditor.
• Siguria: Marshimet e fundit në Podgoricë kanë kaluar në paqe me praninë e policisë. Vlen këshilla e zakonshme për çdo Prajd në Ballkan: shkoni e kthehuni me miq, dhe hiqni flamujt dhe bexhet sapo të keni dalë nga zona e marshimit.
• Po atë fundjavë: Bosnja dhe Hercegovina mban zgjedhje të përgjithshme të dielën, 4 tetor. Nëse kaloni kufirin atë fundjavë, kemi shkruar se çfarë është në lojë.

Podgorica është një qytet ku Jeff dhe Zachary kaluan për herë të fundit në 2015 dhe ku do të jetojnë nga dhjetori, ndaj do ta ndjekim nga afër këtë marshim. Nëse do të marshoni më 3, do të na pëlqente të dinim si shkoi.