Duke mësuar në fshehtësi: çfarë thonë dy raporte të vitit 2026 për studentët LGBTI në Shqipëri

Arsimi është këtë javë në faqet e para në Shqipëri. Protestat e studentëve për koston e studimeve dhe mungesën e punës pas diplomimit u përhapën nga Tirana në universitetet e Elbasanit dhe Shkodrës, raportoi Al Jazeera më 15 tetor.

Ky shkrim nuk është për ato protesta. Është për një problem më të heshtur në të njëjtat klasa, të cilin dy raporte të botuara këtë vit e kthyen në shifra: për shumë të rinj LGBTI në Shqipëri, shkolla dhe universiteti janë vende ku mëson të mbetesh i padukshëm, e ndonjëherë vendi që e braktis.

Shkurt

• Studimi i ri: Në mars, organizata shqiptare Aleanca LGBTI botoi Edukim për të gjithë, një studim i studiuesit Blin Sali për barrierat me të cilat përballen studentët LGBTQI. Ai zbuloi se 86% e rasteve të diskriminimit nuk u raportuan.
• Vlerësimi ndërkombëtar: Në qershor, organi i Këshillit të Evropës kundër racizmit, ECRI, botoi raportin e tij për Shqipërinë. Ai thotë se, për bullizmin ndaj nxënësve LGBTI, situata “duket se është përkeqësuar edhe më”.
• Kërkesa: Të dy kërkojnë punë kundër bullizmit që synon posaçërisht nxënësit LGBTI, staf të trajnuar dhe mënyra reale për të raportuar.

Çfarë i treguan studentët Aleancës

Studimi i Aleancës është i vogël, dhe e thotë vetë. Ai kombinoi një pyetësor anonim online me 28 përgjigje të plota, një fokus grup me gjashtë persona që nuk arritën kurrë në universitet dhe një intervistë të thelluar. Autori i quan gjetjet “indikative”, jo përfaqësuese në nivel kombëtar. Por modeli është i qëndrueshëm.

Ndër studentët aktualë që u përgjigjën:

• 77,3% thanë se universiteti i tyre nuk ishte aspak i përgatitur për studentët LGBTQI.
• Vetëm 13,6% kishin raportuar një incident. Shumica heshtën nga frika, sepse nuk besonin se do të ndihmonte, ose sepse nuk dinin si. Ndër të gjithë të anketuarit, frika nga zbulimi i identitetit ishte një nga arsyet kryesore pse incidentet nuk u raportuan.
• Vetëm 50% thanë se stafi u respektonte emrin dhe gjininë.
• 86,4% nuk kishin pasur kurrë mundësi të merrnin pjesë në ndonjë trajnim për përfshirjen e studentëve LGBTQI.
• Vetëm 22,7% thanë se institucioni i tyre kishte një mënyrë konfidenciale për të raportuar.

Përvojat më të shpeshta ishin talljet, fyerjet verbale, mosrespektimi i emrit ose i gjinisë, ngacmimet nga shokët e klasës dhe stafi, dhe komentet homofobe ose transfobe gjatë mësimit. Një i anketuar përshkroi pedagogë që bënin komente të papërshtatshme për artistë të njohur LGBT gjatë orës, me të qeshura nga studentët.

Ndër grupin e vogël që kishte braktisur universitetin, dy në tre përmendën vështirësitë financiare dhe dy në tre një mjedis jo gjithëpërfshirës.

Ata që nuk arritën kurrë atje

Kthesa më e fortë e studimit erdhi rastësisht. Gjatë mbledhjes së përgjigjeve, studiuesit gjetën një grup të konsiderueshëm personash LGBTQI që nuk kishin arritur kurrë në universitet. Kështu, organizuan një fokus grup të veçantë për ta.

Nga gjashtë pjesëmarrësit, tre e kishin braktisur shkollën e mesme për shkak të bullizmit dhe presioneve sociale. Një kishte përfunduar vetëm dy klasat e para të shkollës fillore. “Nxënësit e tjerë më bënin komente fyese dhe më tallnin aq shumë, saqë në një moment thashë me vete ‘jo, nuk mundem më’,” tha një pjesëmarrës.

Raporti përshkruan një efekt zinxhir. Braktisja e hershme e shkollës kufizon punësimin e qëndrueshëm, rrit rrezikun e varfërisë, i shtyn njerëzit drejt punëve të pasigurta ose informale dhe rëndon shëndetin mendor. Disa pjesëmarrës ndoqën më pas kurse profesionale të Aleancës, të cilat ndihmuan në aftësi dhe motivim, por nuk e zëvendësuan arsimin formal.

Çfarë gjeti Këshilli i Evropës

Raporti i shtatë i ECRI për Shqipërinë, i miratuar më 17 mars dhe i botuar më 17 qershor 2026, arrin në të njëjtin përfundim nga një drejtim tjetër.

• Në një anketë të vitit 2024 me 195 persona LGBTI, 73% i përshkruan shkollat si “të pasigurta” për grupet e margjinalizuara, përfshirë studentët LGBTI, për shkak të bullizmit, ngacmimit dhe përjashtimit.
• Në raportin e mëparshëm, ECRI i kërkoi Shqipërisë të shkonte përtej fushatave të përgjithshme kundër bullizmit dhe të ndërtonte module për grupet që shënjestrohen, përfshirë të rinjtë LGBTI. Tani ajo regjistron “përparime të kufizuara”.
• Mësuesit dhe stafi i shkollave “mbeten të painformuar për çështjet LGBTI dhe, në disa raste, shfaqin hapur pikëpamje diskriminuese,” shkruan ECRI, pavarësisht trajnimeve sipas Planit Kombëtar të Veprimit për personat LGBTI 2021–2027, i cili sipas saj nuk ka burime të mjaftueshme.
• Edukimi seksual po përfshihet në biologji, edukim qytetar dhe edukim fizik, me synimin e mbulimit të plotë kombëtar deri në 2026. Por përmbajtja specifike për LGBTI “ende mungon”.

Ka infrastrukturë reale mbi të cilën mund të ndërtohet. ECRI vëren se Ministria e Arsimit miratoi një Plan Kombëtar Veprimi kundër Dhunës dhe Bullizmit për 2025–2028, dhe se shkollat kanë qindra psikologë dhe punonjës socialë. Ajo që mungon, thotë ECRI, janë të dhënat. Përveç një shifre të përgjithshme prej 2 028 rastesh dhune dhe bullizmi në shkollat parauniversitare në vitin 2022–2023, ajo nuk mori asnjë.

Pse është kaq e vështirë të flitet për këtë në shkolla

Raporti i Aleancës kujton vitin 2015, kur organizatat LGBTI shfaqën në disa gjimnaze një dokumentar për bullizmin, SkaNdal. Aktivitetet sollën reagime të forta negative në media dhe në rrjete sociale, dhe Ministria e Arsimit deklaroi më pas se nuk i kishte autorizuar zyrtarisht.

Ky tension nuk është zhdukur. Në maj, ne shkruam për një projektligj në parlament që do të ndalonte përmbajtjet shkollore që diskutojnë identitetin gjinor ose “format alternative të familjes” për këdo nën 22 vjeç. Ai nuk ka ecur përpara, por as nuk është tërhequr.

Çfarë do të ndihmonte vërtet

Rekomandimet e të dy raporteve janë specifike dhe të realizueshme:

• Në shkolla: protokolle kombëtare kundër bullizmit që përmendin orientimin seksual, identitetin gjinor dhe karakteristikat seksuale, me reagim brenda 24 deri në 48 orësh (Aleanca), dhe një sistem kombëtar për të monitoruar dhe numëruar incidentet anti-LGBTI (ECRI).
• Në universitete: zyra për barazi me një zyrtar barazie të trajnuar, raportim konfidencial dhe i pavarur me garanci kundër viktimizimit dytësor, dhe trajnime të detyrueshme për stafin, përfshirë respektimin e emrit dhe identitetit gjinor të studentëve.
• Për më të cenueshmit: psikologë të trajnuar për të punuar me studentët LGBTQI, bursa për studentët e përjashtuar nga familja, një fond emergjent dhe programe që ndihmojnë ata që e lanë shkollën të rikthehen.
• Në kurrikul: barazia LGBTI në edukimin seksual dhe materiale mësimore të miratuara, që mësuesit të mos mbeten me hamendje.

Shumica e këtyre nuk kërkon një ligj të ri. Planet e veprimit janë tashmë në letër. Ajo që kërkojnë studentët në këtë studim është që dikush t’i zbatojë.

Nëse je student/e LGBTI në Shqipëri dhe të ka ndodhur diçka, udhëzuesi ynë për raportimin dhe mbështetjen tregon kë të kontaktosh dhe çfarë të ruash fillimisht.